Gelding hunda   Prenta  Senda 

Gelding hunda:
Įhrif geldingar į eiginleika og hegšun hunda

Żmislegt hefur veriš rętt og skrifaš um geldingar į hundum og eru ekki allir į eitt sįttir um įgęti žessarar ašgeršar. Hitt er deginum ljósara aš žetta er oft naušsynlegur lišur ķ mešferšarįętlun fyrir hunda meš įkvešin hegšunarvandamįl og eykur lķkurnar į aš žjįlfun heppnist. Bęši dżralęknar og hundaatferlisfręšingar eru sammįla um žaš. Stundum bregšast eigendur illa viš įbendingunni, sérstaklega karlkyns hundaeigendur, žrįtt fyrir aš öll rök og stašreyndir styšji ašgeršina žaš sinniš.

Žaš er ķ raun mjög skiljanlegt aš mörgum hundaeigendum sé illa viš hugsunina aš hundurinn missi alla kynhvöt og geti aldrei fengiš aš para sig. Hinsvegar er hundarękt vandasamt verk sem ekki į aš taka létt og framboš į hvolpum er yfirleitt alltaf umfram eftirspurn sem žżšir óhjįkvęmilega, aš ekki fį allir hvolpar varanleg og kęrleiksrķk heimili. Aš eiga ógeltan hund og ętlast til aš hann hegši sér ekki sem karlkyns hundur er einnig illa gert ef žaš er fyrirfram vitaš aš hann muni ekki notašur til undaneldis og greinilegt er aš kynhormónin žvęlast fyrir honum og valda honum meiri vanlķšan en hitt.

Gelding breytir einungis žeirri hegšun hunda sem er undir įhrifum karlhormóna. Skapgerš hunda, žjįlfun, persónuleiki og vinnugeta eru hįš arfgerš og uppeldi, ekki karlhormónum. Hundar verša ekki feitir og latir vegna geldingarinnar heldur vegna offóšrunar og sérstaklega vegna hreyfingaleysis. Eftir geldingu fęr hundurinn oft meiri matarlyst og žvķ žarf aš taka tillit til fóšrunar og ekki slį af ķ göngutśrunum žó aš hundurinn sé oršinn rólegri. Stašreyndin er sś aš žaš er algerlega į įbyrgš okkar hundaeigenda hvort hundar okkar fitna ešur ei meš örfįum undantekningum.

Hvaš er gelding?

Hęgt er aš tala um lyfjageldingu og geldingu meš ašgerš.

Viš lyfjageldingu er notast viš hormón til aš bęla nišur kynhvöt hundsins. Lyfjagelding er ekki ęskileg til langs tķma žar sem žau lyf sem notast er viš geta haft slęmar hlišarverkanir viš sķendurtekna gjöf. Hins vegar er lyfjagelding įgętur kostur žegar hundaeigendur hafa ķhugaš geldingu sem liš ķ žjįlfun en eru ekki tilbśnir aš ganga skrefiš strax til fulls nema sjį jįkvęšar breytingar į undan.

Viš geldingu meš ašgerš eru bęši eistu hundsins fjarlęgš mešan hundurinn liggur ķ svęfingu. Yfirleitt er komiš meš hundinn aš morgni og hann sķšan sóttur seinna sama dag. Hann er žį meš sauma ķ sér sem žarf aš fjarlęgja eftir 7-10 daga.

Hverjar eru ašal įstęšur geldinga į hundum?

A.
Sporna viš offjölgun hunda. Žvķ mišur er žaš žannig enn žann dag ķ dag aš töluveršur fjöldi hvolpa og fulloršinna hunda er aflķfašur vegna žess aš žeir fį ekki varanleg heimili og mörg “slysagot” verša til vegna hunda sem sleppa śr haldi eigenda sinna og fylgja frumhvötum sķnum.

B.
Heilsufars-eša lęknisfręšilegar įstęšur geta legiš aš baki geldingu. Dęmi um žetta er stękkašur blöšruhįlskirtill ķ eldri hundum, krabbamein ķ eistum, sumar tegundir krabbameina viš endažarm og eineistungar/launeistungar (annaš eša bęši eistu ekki nišri ķ pung viš 6-9mįnaša aldur og er tķšni krabbameins ķ slķkum eistum mun hęrri en ķ žeim sem eru rétt stašsett ķ pung).

C.
Hegšunarvandamįl eru ein algengasta įstęša geldingar. Hvolpar geta breyst mjög mikiš ķ hegšun žegar žeir fulloršnast. Breytingarnar eru mest įberandi frį 6-7 mįnaša aldri og žar til žeir hafa nįš fullum félagslegum žroska viš 1-3 įra aldur, allt eftir tegund hundsins. Žess skal žó getiš aš alls ekki allir karlkyns hundar verša erfišir žegar žeir žroskast en einhverjar breytingar verša žó alltaf.

Gelding leysir alls ekki öll hegšunarvandamįl. žjįlfun samfara geldingu er nęr undantekningarlaust skilyrši fyrir góšum įrangri. Žau hegšunarvandamįl sem gelding getur haft jįkvęš įhrif į eru bundin viš kyntengda hegšun sem koma oftar fyrir mešal rakka t.d. žvagmerkingar, įrįsarhneigš, makaleit og aš rišlast.

Hin svokallaša afbrigšilega eša óęskilega hegšun hunda eru oft arfleiš “ešlilegrar” hegšunar ķ nįttśrunni en vegna žess umhverfis og lķfstķls sem viš bśum hundum okkar og žeirra vęntinga sem viš gerum til žeirra veršur žetta aš vandamįli (okkar:-)

Dęmi um žetta er t.d. merkingar meš žvagi. Ķ nįttrunni er žetta mikilvęg ašferš til aš halda óvinum og aškomuhundum burtu af heimasvęši og komast žannig hjį įflogum sem óhjįkvęmilega er óhentugt ef hundurinn ętlar aš komast af.



Annaš dęmi er įrįsargirni, hvort heldur sem hśn beinist aš öšrum rökkum (samkeppni um aš koma sķnum genum įfram til nęstu kynslóšar) eša til varnar afkvęmum, matar eša maka. Ķ nįttśrunni er žetta naušsynlegt til aš halda lķfi en ķ hinni tilbśnu veröld mannsins veršur žetta oftast vandamįl.

Aš auki mį einnig nefna flökkuhneigšina en hśn er naušsynleg til aš finna maka og svo fengitķmann sem er 1x įri hjį fręnda hundsins, ślfinum en vegna hönnunaržarfa mannshugans höfum bśiš til ótrślega margar śtfęrslur (tegundir) hunda og kallaš fram 2 lóšatķmabil hjį žeim flestum sem geta komiš hvenęr įrs sem er. Hundarnir verša fyrir mun meira įreiti en ella vegna lyktar af lóša tķkum og samt ętlumst viš til žess aš žeir sitji į sér.



Eftirfarandi dęmi eru tekin śr leišbeiningum frį APBC (Association of Pet Behaviour Counsellors): Behavioural Effects of Canine Castration -An owners Guide by Hazel Palmer (1993)

Dęmi um ašstęšur sem fį hundaeigendur til aš ķhuga geldingu į heimilishundinum:

Hundurinn minn sżnir įrįsarhneigš gagnvart fjölskyldumešlimum, mun gelding leysa vandann?



Margar įstęšur geta veriš fyrir svona hegšun og er naušsynlegt aš leita orsakanna. Hér er žó oftast um valdatafl milli hunds og eiganda aš ręša sem krefst skżrari lķna ķ stöšu hundsins innan heimilisins. Hér er fyrst og fremst žörf į žjįlfun og stöšulękkun hundsins. Įrįsargirni tengd drottnun eša goggunarröš innan hópsins er aš vķsu mun meira įberandi mešal ógeltra en geltra hunda og žannig getur gelding hjįlpaš og er oft rįšlögš samfara stķfu žjįlfunarferli en er aldrei lausn ein og sér.

Hundurinn minn sżnir įrįsarhneigš gagnvart gestum. Getur gelding breytt žessu?

Eins og meš dęmiš aš ofan žarf aš greina įstęšuna fyrir hegšuninni. Hundinum gęti fundist hann hafa fullan rétt į aš gęta heimilisins og hegšunin veriš hreint rįšrķki žannig aš gelding gęti hjįlpaš meš žvķ aš lękka stöšu hundsins. Hinsvegar mun gelding ekki hafa įhrif į eiginlegt varšešli hundsins - hann mun įfram gelta og lįta vita ef žaš er honum eiginlegt.

En hundur getur einnig sżnt svona hegšun af einskęrum ótta. Hann geltir og hiš óbošna fer (t.d. pósturinn) og hann eflist ķ hlutverkinu meš hverjum deginum. Hér myndi gelding ekki hjįlpa.



Hundurinn minn er taugaveiklašur og sżnir įrįsargirni gagnvart ókunnugu fólki į göngutśrunum. Mun gelding stöšva žessa hegšun?

Gelding er alls ekki lękning viš įrįsarhneigš sem er tengd ótta eša taugaveiklun. Žetta įstand orsakast oft af skorti į félagsmótun viš manninn į fyrstu vikum hvolpsins eša tengd slęmri lķfsreynslu sķšari tķma. Žetta atferli er į engan hįtt tengt hormónaferli hundsins. Hér er ašeins hęgt aš styšjast viš įkvešna žjįlfunartękni til lausnar vandanum.

Ég į tvo rakka sem slįst innbyršis. Ętti ég aš lįta gelda žį bįša?

Žörfin į aš skapa įkvešiš stigveldi er oft orsök įfloga milli hunda į sama heimili. Yngri hundur gęt veriš aš reyna aš setja sig ofar eldri hundi eša bįšir hundar veriš svo lķkir af stęrš, aldri og skapgerš aš žaš er erfitt fyrir žį aš sętta sig viš įkvešna goggunarröš og žeir žvķ alltaf aš ögra hvor öšrum. Įflogin eru oft hįvašasöm įn mikilla meišsla en geta oršiš alvarleg. Slagsmįlin eru ķ raun oft orsökuš af eigandanum sem kemur róti į fyrirliggjandi valdastöšur.

Til aš leysa vandann veršur hundaeigandinn aš višurkenna annan hundinn ofar hinum og styrkja stöšu hins rįšandi hunds (ekki žó į kostnaš yfirrįša sinna). Hęgt er aš leita leišbeininga um hvernig žessu er nįš, hjį hundaatferlisfręšingum eša dżralęknum sem hafa sett sig inn ķ hundažjįlfun. Hundaeigandinn sjįlfur žarf žannig aš lęra hvernig hann setur sig yfir bįša hundana en žaš kemur einmitt oft ķ veg fyrir innbyršis valdatogstreitu žegar skżrar lķnur eru um žaš hver ręšur heima fyrir.

Gelding getur gagnast viš svona ašstęšur en žaš er mikilvęgt aš greina hvor hundurinn er lķklegri til aš lįta undan og vera undirgefinn og gelda žann hund fyrst til aš auka biliš milli valdastöšu hundanna. Ef vandinn leysist ekki viš žetta og hinn hundurinn heldur įfram uppteknum hętti ętti aš gelda hann lķka sem lokaśrręši.



Hundurinn minn hegšar sér vel innan um ašra hunda žegar hann er laus en sżnir įrįsarhneigš gagnvart žeim žegar hann er ķ taumi. Gęti gelding leyst žetta?

Į byrjunarstigum hręšslutengdrar įrįsarhneigšar, finnur hundur sem er laus fyrir öryggi meš aš komast undan ef honum er ógnaš. Žegar hann er ķ taumi hefur hann ekki möguleika į žessu og lęrir žvķ aš nota įrįsarhegšun til aš fęla hina mögulegu ógnun ķ burtu og žar sem hegšunin ber oftast góšan įrangur stigmagnast žetta atferli og getur jafnvel oršiš svo yfiržyrmandi aš žaš kemur einnig fram žegar hundurinn er ekki ķ taumi.

Gelding er ekki lķkleg til aš breyta žessari hegšun žar sem atferliš tengist frekar hręšslu en įhrifum hormóna. Gelding gęti jafnvel aukiš į vandann hjį einstaklingum sem laša aš sér ašra hunda ķ kjölfariš og žannig żkt enn frekar slķka hręšslutengda hegšun.

Hundurinn minn er įrįsargjarn gagnvart öšrum hundum žegar hann er laus, ętti ég aš lįta gelda hann?

Ef hann sżnir žessa hegšun bęši gagnvart rökkum og tķkum getur įstęšan veriš sś aš félagsmótun hans sem hvolpur var ónóg og hegšun hans žvķ vegna skorts į félagslegri fęrni. Skortur į félagsmótun eša minningin um aš hafa veriš rįšist į getur leitt til hręšslutengdrar įrįsarhneigšar sem getur jafnvel einskoršast viš einstaklinga sem minna į hinn upprunalega įrįsarašila. Hér er ólķklegt aš gelding breyti nokkru.

Ef hins vegar įrįsarhneigšin hefur žróast eftir aš hundurinn hefur fulloršnast og beinist sérstaklega gagnvart öšrum rökkum, er lķklegt aš gelding hjįlpi žar sem geltur hundur hefur minni žörf fyrir aš drottna, hann lyktar ekki lengur af karlhormónum og ögrar žvķ sķšur öšrum hundum og geldingin hękkar žann įreitisstušul sem žarf til aš hundurinn sżni įrįsarhneigš gagnvart öšrum hundum.

Žjįlfun samfara geldingu er žó alltaf naušsynleg til aš tryggja góšan įrangur, žvķ hundurinn hefur tamiš sér įkvešna hegšun og bżr yfir įkvešinni reynslu.

Hundurinn minn merkir innandyra, hęttir hann žvķ ef hann er geltur?

Žetta vandamįl kemur stundum fyrir žegar hundar komast į kynžroskaaldurinn. Yfirleitt eru žetta alltaf sömu staširnir og uppaš einhverju t.d. gardķnum, stólfótum o.s.frv. Tilvist annarra hunda ķ grenndinni eša jafnvel lóša tķka żtir undir atferliš og jafnvel nęgir aš nż hśsgögn komi inn į heimiliš eša gestir komi ķ heimsókn. Hér gagnast gelding vel žar sem žörfin fyrir aš merkja dvķnar mjög viš geldingu.

Hundurinn minn er alltaf aš merkja į göngutśrunum og dregur mig aš ljósastaurum og žśfum ķ žeim tilgangi. Breytist žetta viš geldingu?

Hundurinn er aušvitaš rekinn įfram af žörfinni fyrir aš setja sķna lykt į svęšiš en hér skiptir lķka mįli aš eigandinn hafi stjórn į hundinum žvķ žrįtt fyrir allt er hann “yfirhundur” žó hann gangi kannski ekki svo langt ķ žeim efnum aš spręna śt um stokka og steina :-). Geltir hundar merkja minna og tęma blöšruna frekar žannig aš gelding mundi minnka žessa hegšun en hundageigandinn žarf lķka aš lęra aš hafa betri stjórn į hundinum.

Hundurinn minn skemmir hluti žegar ég skil hann eftir einan heima, gęti gelding stöšvaš žessa hegšun?

Gelding hefur engin įhrif į svona atferli. Hér er orsökin hręšsla viš ašskilnašinn. Hér žarf aš leysa vandann meš įkvešinni žjįlfunartękni og best er aš leita ašstošar hjį dżralękni og višurkenndum hundažjįlfara.

Hundurinn minn er alltaf aš stinga af og fer į flakk. Gelding?

Ef hundurinn er į höttunum eftir tķkum en ekki į veišum eša ķ könnunarleišangrum um svęšiš žį eru stórar lķkur į aš gelding geri hann heimakęrari. Gelding hefur jįkvęš įhrif ķ um 90% tilfella. Aš auki er mikil hętta į aš hundar lendi fyrir bķl į žessum flökkutśrum sķnum žannig aš gelding er mjög réttlętanleg viš svona ašstęšur.

Hundurinn minn rišlast į fótleggjum fólks, hęttir hann žessu ef hann er geltur?

Hvolpar sżna hvor öšrum oft svona hegšun og žar er žetta ešlilegt atferli. Žegar hvolpurinn veršur kynžroska er žessari hegšun komiš af staš aftur vegna hormónabreytinga. Hegšunin sést oft žegar hundurinn ęsist ķ leik eša hefur nżlokiš viš aš éta. Hundarnir reyna oft aš fara upp į ung börn žar sem višbrögš žeirra eru hvetjandi - hlįtur og ęrsl. Ef žessi hegšun heldur įfram eftir aš hundurinn eldist er gelding rįšleg. Um 9 af hverjum 10 hundum hętta žessu žį. Žetta atferli getur žó einnig veriš ein hliš drottnunarhegšunar og žį žarf einnig aš taka į žvķ meš réttri žjįlfun. (Rišlun į pśšum og böngsum og ž.h. hęttir einnig viš geldingu).

Er illa gert aš gelda hunda? Meirihluti hunda mun aldrei fara į tķkur en frumhvatir žeirra ķ žeim efnum geta oft valdiš hundunum erfišleikum og mikilli gremju. Žegar ešlunarhvötinni er eytt meš geldingu viršast hundarnir oft sįttari. Žeir hafa engar hugmyndir um hvaš žeir eru aš missa af.

Er ekki ónįttśrulegt aš gelda hunda?

Jś, en žaš er lķka ónįttśrulegt aš ala upp ógelta rakka ķ tilbśnu umhverfi og vęnta žess aš žeir hagi sér ekki eins og karlkyns hundar. Er ekki betra aš tryggja žaš aš hvatir žeirra valdi žeim ekki vanlķšan og aš žaš fęšist ekki fleiri óvelkomnir hvolpar?

Hvenęr er rétti tķminn fyrir geldingu?

Gelding getur breytt hegšun hunda žótt hśn sé framkvęmd eftir aš hundurinn er oršinn fulloršinn en mikilvęgt er aš hafa ķ huga aš breytingar gerast ekki į einni nóttu. Framfarir geta tekiš nokkra mįnuši og óęskilegri innlęršri hegšun žarf aš breyta meš ašstoš žjįlfunar.

Żmsir vinnuhundar eru geltir strax viš kynžroskaaldur og hefur žaš gefiš góša raun. Dęmi um žetta eru blindrahundar og hundar sem ašstoša fatlaša svo og leitarhundar og lögregluhundar.

Hverjir eru ókostir geldinga?

Hjį sumum hundum verša feldbreytingar, t.d. aukiš hįrlos og einnig gęti žurft aš kemba hundunum oftar svo feldurinn verši sķšur mattur. Aftur į móti geta sumir hundar fengiš hvolpalegri feld, śfnari og mattari. Žetta er mest įberandi hjį setter hundum og spaniel tegundum.

Sumir geltir hundar verša kynferšislega ašlašandi fyrir ašra hunda og verša fyrir įgangi žeirra vegna lyktar eša lyktarleysis.

Mun hundurinn minn fitna mikiš eftir ašgeršina?

Nei, en hundar hafa oft aukna matarlyst eftir geldinguna sem veršur til žess aš eigandinn fóšrar žį meira. Aš žessu leyti mį segja hundurinn fitni ķ kjölfar geldingarinnar. Margir hundar žurfa minna fóšur til aš višhalda sömu lķkamsžyngd eftir ašgeršina og meš žvķ aš skera nišur į fóšurgjöfinni viš fyrstu einkenni žyngdaraukningar mį koma ķ veg fyrir vandamįliš.

Alveg eins og hjį okkur mannfólkinu skiptir hreyfing lķka miklu mįli.

Veršur hundurinn minn sķšri ķ vinnu eftir geldingu?

Nei. Ķ raun eru geltir hundar oft aušveldari ķ žjįlfun žar sem žeir lįta sķšur truflast af umhverfinu. Leikglešin breytist heldur ekki. Hundurinn veršur ekki latur nema hann fitni og žaš er jś undir eigandanum komiš.

Mašurinn minn er mjög mótfallinn žvķ aš heimilishundurinn verši geltur, hvernig get ég sannfęrt hann?

Karlmenn hafa tilhneigingu til aš yfirfęra sķnar tilfinningar og reynslu ķ žessum efnum yfir į karlkyns dżr, žar meš tališ hunda. Žeir krossleggja fętur og gretta sig ef minnst er į geldingu en finnst oft ķ fullkomnu lagi aš taka lęšur og tķkur śr sambandi og eru jafnvel sįttir viš aš eiginkonur žeirra fari ķ ófrjósemisašgerš! Hundurinn veit ekki af hverju hann er aš missa og hann les ekki “playdog”. Žvķ er óžarfi aš hafa įhyggjur af žvķ aš hann missi af unaši įstalķfsins:-).

Vonandi varpar žetta greinarkorn einhverju ljósi į įhrif geldinga į hunda og veitir innsżn inn ķ hegšunarmynstur žeirra.

Heimildir. Ackerman, Hunthausen og Landsberg: Handbook of behaviour problems of the dog and cat(2000) Fogle: The Dogs Mind- Understanding your dogs behaviour (1990) Palmer: The Behavioural Effects of Canine Castration-An Owners Guide (1993)
Upp

Spķtalinn Vörur Greinar/fróšleikur Neyšarnśmer 863 3131
| Dýralækningar ehf | Kirkjulundi 13 | 210 Garðabæ | kt:701297 3859 | Vsk.nr. 56619 | Sími: 565 8311 | Fax: 565 8304 | dspg@dspg.is | Netvistun - Heimasíðugerð, hugbúnaðarlausnir og hönnun